Koronavirüs Salgınının İş Sözleşmelerine Etkisi Ve İşçinin Ücret Hakkı


Koronavirüs Salgınının İş Sözleşmelerine Etkisi Ve İşçinin Ücret Hakkı

21 Mart 2020 Cumartesi Saat 13:24

Bilindiği üzere ilk olarak Çin’in Wuhan kentinde yerel bazda görülen Covid-19 virüs salgını kısa sürede küresel çapta bir salgına dönüşmüş ve Dünya Sağlık Örgütü tarafından söz konusu salgının kolayca bulaşabilecek mahiyette olması ve öldürücü sonuçlar doğurması sebebiyle “pandemi” ilan edilmiştir. Ülkemizde de Koronavirüs vakasının görüldüğü ilk tarihten bu yana virüs hızlı bir şekilde yayılmış ve maalesef an itibariyle resmi verilere göre 4  vatandaşımız hayatını kaybetmiştir. Virüsün sosyal etkileşim yoluyla kolayca bulaşabilmesi nedeniyle; hizmet sektöründeki bir çok işletme faaliyetlerini geçici bir süre durdurma kararı almıştır.

Peki bu yöndeki uygulamanın hukuki mahiyeti nedir? İşverenlerin işi durdurması işçilerin iş sözleşmesinden kaynaklanan ücret alma hakkının ifa edilmemesini haklı kılar mı? İşçi yahut işveren açısından koronavirüs salgını, haklı sebeple fesih nedeni olarak kabul edilebilir mi?  Bu yazımızda bu soruların cevabını vermeye çalışacağız.

Virüs salgını sebebiyle işverenin, işyerinin çalışmasını durdurması ve işçi ile arasındaki sözleşmesel edimleri yerine getirmekten kaçınmasının hukuki nitelemesini yapabilmek için öncelikle işverenin iş durdurmasının hukuken “mücbir sebep(zorlayıcı sebep)” kavramı içerisinde mülahaza edilip, edilemeyeceğini belirlemek gerekir. Mücbir kelime anlamı olarak; icbar eden, zorla iş yaptıran, zorlayan anlamına gelmektedir. Doktrinde ve Yargı içtihatlarındaki hakim görüşe göre mücbir sebep: “Sorumlunun veya borçlunun faaliyet ve işletmesi dışında meydana gelen, genel bir davranış normunun veya borcun ihlaline mutlak olarak kaçınılmaz bir şekilde yol açan, öngörülmesi ve karşı konulması mümkün olmayan bir olay.” Olarak tanımlanmaktadır.

 Görüldüğü üzere bir olayın mücbir sebep kavramı içinde değerlendirilebilmesi için gerekli bir takım şartlar bulunmaktadır. Bu şartlar şu şekildedir ;

- Bir Olayın Varlığı

- Olayın Davranış Normunu veya Bir Borcu İhlali

- Olay ile İhlal Arasında Uygun İlliyet Bağının Varlığı

- Olayın İşletme Dışında Gerçekleşmesi (Haricilik)

-Olayın Kaçınılmazlığı ve Öngörülemezliği

Yukarıda ifade ettiğimiz tanım ışığında doğa olayları, hukuki ve siyasi olaylar, ekonomik kriz ve salgın gibi sebeplerin borcun ifasını engelleyecek ölçüde etki doğurmasından objektif olarak söz edilebiliyorsa, mücbir sebebin varlığının kabulü gerekecektir. Yazımıza konu salgın sebebiyle idari tasarrufla, “Alışveriş Merkezleri, Kafe ve Kıraathaneler, Oyun Salonları, Bar, Disko, Taverna vb.” gibi bir çok işletmenin kapatıldığı göz önüne alındığında, salgının mücbir sebep kavramı içerisinde değerlendirilmesi ve hukuki sonuçlarının bu çerçevede ele alınmasının doğru olacağını belirtmek gerekir.

4857 sayılı İş Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanununda, zorlayıcı sebeple(mücbir sebeple) işin durdurulması ile ilgili hükümler bulunmaktadır.  İş Kanunun 25. maddesinde : “İşçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması.” İşveren açısından, 24. maddesi de : “İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa.” İşçi açısından, zorlayıcı sebebi haklı nedenle derhal fesih sebebi saymıştır.

Ayrıca İş Kanunun 40. maddesi : “24 ve 25 inci maddelerin (III) numaralı bentlerinde gösterilen zorlayıcı sebepler dolayısıyla çalışamayan veya çalıştırılmayan işçiye bu bekleme süresi içinde bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir.”, hükmü ile zorlayıcı sebebin mevcut olması halinde dahi işverenin ücret ödeme yükümlülüğünün ortadan kalkmadığını açık bir şekilde ifade etmiştir.

Peki İş Kanunun 40. maddesi gereği 1 haftalık sürede ücret ödeyen işveren, zorunlu sebebin hala ortadan kalkmaması halinde ne yapmalıdır? Uygulamada işverenler tarafından yıllık izin hakkı olan işçilere yıllık izin haklarının kullandırıldığı, yıllık izin hakkı bulunmayan işçilerin ise ücretsiz izne ayrılmaya zorlandığı bilinmektedir. Kanaatimizce gerek işverenlerin gerekse de işçilerin bu süreçte mağduriyet yaşamamaları adına öncelikli olarak İşsizlik Sigortası kanunu hükümlerine başvurmaları gerekmektedir.

4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’nun Ek 2. maddesi konu ile ilgili olarak şu düzenlemeyi içermektedir : “Genel ekonomik, sektörel veya bölgesel kriz ile zorlayıcı sebeplerle işyerindeki haftalık çalışma sürelerinin geçici olarak önemli ölçüde azaltılması veya işyerinde faaliyetin tamamen veya kısmen geçici olarak durdurulması hallerinde, işyerinde üç ayı aşmamak üzere kısa çalışma yapılabilir.Bu Kanuna göre sigortalı sayılan kişileri hizmet akdine tabi olarak çalıştıran işveren, kısa çalışma talebini, derhal gerekçeleri ile birlikte Türkiye İş Kurumuna, varsa toplu iş sözleşmesi tarafı sendikaya bir yazı ile bildirir. Talebin uygunluğunun belirlenmesine ilişkin usul ve esaslar, ilgili kurum ve kuruluşların da görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.Kısa çalışma halinde İşsizlik Sigortası Fonundan kısa çalışma ödeneği ödenir. İşçinin kısa çalışma ödeneğine hak kazanabilmesi için, hizmet akdinin feshi hariç işsizlik sigortası hak etme koşullarını yerine getirmesi gerekir.

Günlük kısa çalışma ödeneği; sigortalının son oniki aylık prime esas kazançları dikkate alınarak hesaplanan günlük ortalama brüt kazancının % 60'ıdır. Bu şekilde hesaplanan kısa çalışma ödeneği miktarı, 4857 sayılı Kanunun 39 uncu maddesine göre 16 yaşından büyük işçiler için uygulanan aylık asgari ücretin brüt tutarının % 150'sini geçemez. Kısa çalışma ödeneğinden yararlananlara ait sigorta primlerinin aktarılması ve sağlık hizmetlerinin sunulmasına ilişkin işlemler 5510 sayılı Kanunda belirtilen esaslar çerçevesinde yürütülür. Kısa çalışma ödeneği olarak yapılan ödemeler başlangıçta belirlenen işsizlik ödeneği süresinden düşülür.

Zorlayıcı sebeplerle kısa çalışma yapılması halinde, kısa çalışma ödeneği ödemeleri 4857 sayılı Kanunun 24 üncü maddesinin (III) numaralı bendinde ve aynı Kanunun 40 ıncı maddesinde öngörülen bir haftalık süreden sonra başlar.

Bu maddede yer alan kısa çalışma ödeneğinin süresini altı aya kadar uzatmaya ve işsizlik ödeneğinden mahsup edilip edilmeyeceğini belirlemeye Cumhurbaşkanı yetkilidir.

 

İşverenin hatalı bilgi ve belge vermesi nedeniyle yapılan fazla ödemeler, yasal faizi ile birlikte işverenden tahsil edilir.”

 

Kanuni düzenlemeden açıkça anlaşılacağı üzere işsizlik sigortası hak etme koşulları bulunan işçilerin, üç aya kadarki kısa çalışma ödemelerinin İşsizlik fonundan karşılanması mümkündür. Cumhurbaşkanı tarafından bu sürenin altı aya kadar uzatılabileceği de göz önüne alındığında, salgın sebebiyle işleri duran işverenlerin, işçilerin ücretini söz konusu salgının etkilerinin ortadan kalkacağı süreye değin karşılama imkanları bulunmaktadır. Kısa çalışma ödeneğinden yararlanmak için işverenlerin, Türkiye İş Kurumunun il ve ilçelerdeki birimlerine başvuruda bulunması gerekmektedir. Bu başvuruda; zorlayıcı sebebin ne olduğu, işyerinin unvan ve adresi, işyeri İşkur numarasının bulunması zorunludur. İşverenin talebi üzerine, Türkiye İş Kurumu Yönetim Kurulu talebi inceleyip, kısa çalışma ödeneği verilip verilmeyeceği noktasında karar verecektir.

 

 İşsizlik sigortası hak etme koşulları bulunmayan işçiler yönünden ise işsizlik fonuna başvuru mümkün değildir. Uygulamada çalışma süresi ve prim şartı yönünden işsizlik sigortası hak etme koşullarını sağlamayan işçilerin, işveren tarafından ücretsiz izne ayrılmak zorunda bırakıldığını gözlemlemekteyiz. Bu yöndeki uygulamayı hukuki açıdan inceleyecek olursak; İş Kanunu özel kanun olmakla birlikte, işçi ile işveren arasındaki hizmet sözleşmelerine İş Kanununda hüküm bulunmayan hallerde Borçlar Kanunun hizmet sözleşmelerine ilişkin hükümleri tatbik edilecektir. İşçinin ücretsiz izne ayrılması hali Borçlar Kanunu madde 136 ve madde 432 uyarınca ifa engeli sebebiyle İş Sözleşmesinin askıya alınması anlamına gelecektir. Askıya alınma süresi boyunca Borçlar Kanunu madde 432/6 : “Hizmet sözleşmesinin askıya alındığı hallerde fesih bildirim süreleri işlemez.”, hükmü gereğince fesih bildirim süreleri de işlemeyecektir. Askıya alınma süresi boyunca aradaki iş sözleşmesi mevcudiyetini korumakla birlikte tarafların iş sözleşmesi kapsamındaki ifa talepleri askıda kalacak, taraflar edimlerini ifa etmeyebilecektir. Yani, iş sözleşmesinin askıda olduğu süre boyunca, işçinin işverenden ücret talep edebilmesi  mümkün değildir.  Önemle vurgulamak gerekir ki iş sözleşmesinin askıya alınabilmesi ancak mücbir sebebin ortaya çıkmasından 1 hafta sonra söz konusu olabilecektir. Bu süre zarfında işveren tarafından işçiye yarım ücretin ödenmesi gerekmektedir.

 

Ücretsiz izin yoluyla iş sözleşmesi askıya alınan işçi bu uygulamayı kabullenmek zorunda mıdır sorusunun cevabı ise hayır olacaktır. İş Kanunu madde 24 uyarınca, işçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkması halinde, işçi iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilecektir. Yani virüs salgını sebebiyle iş durdurma kararı alan işverenin işçileri, bir haftalık yarım ücrete hak kazandıkları sürenin geçmesiyle birlikte iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilecek ve işçilik alacaklarını işverenden talep edebilecektir. Önemle belirtmek gerekir ki, Koronavirüs salgını gibi genel nitelikteki zorlayıcı sebep nedeniyle işin durması, işveren açısından haklı fesih nedeni teşkil etmeyecektir. İş Kanunun 25. maddesi, zorlayıcı sebebin işçinin şahsında gerçekleşmesi halinde işverene haklı nedenle derhal fesih hakkı vermekte olup; genel nitelikteki bir salgında böyle bir hak doğmayacaktır.

 

Yazımızın amacı işçi ve işverenleri hakları noktasında bilgilendirmek ve bilinçlendirmek olduğundan hukuki terim ve kavramları olabildiğince az kullanmaya çalıştık. Uygulamada virüs salgını sebebiyle iş durumunda değişiklik olan işçi ve işverenlerin hak kaybına ve mağduriyete sebep olmaması adına,  Avukattan profesyonel hukuki destek alması yerinde olacaktır. Ülkemizin zor günler geçirdiği bu dönemde yazımız umarım vatandaşlarımıza faydalı olmuştur. Sağlıkla, esenlikle kalın.

 

                                        Av. Ahmet NAKŞİOĞLU- Av. Hamdullah KORKMAZ


YORUMLAR :::

  1. Onur EKİNCİ
    01 Nisan 2020 Çarşamba Saat 01:38 CEVAPLA
    Çok bilgilendirici teşekkür ederiz...

Yorum Yaz GİRİŞ YAP

DİĞER YAZILARI :::

Hepsini Gör
# YAZI TARİH

YORUMLANANLAR :::

Ömerli ilçesinin alt yapısı yenilenecek

Mardin Büyükşehir Belediyesi Su ve Kanalizasyon İd [...]

3 saat önce...

Mardin'de “Eğitim Çalıştayı” başladı

Artuklu İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü öncülüğünde [...]

1 gün önce...

Gelecek Partisi AK Parti'nin Açıklamasına Cevap verdi

Gelecek Partisi Mardin İl Başkanı Cesur Yücedağ, A [...]

1 gün önce...

Mardin'de bal hasadı başladı

Muş Malazgirt, Siirt Pervari ve Hakkari Yüksekova [...]

1 gün önce...

AK Partili Gençlerde Kongre Heyecanı

AK Parti Gençlik Kolları’nda, 6. Olağan Kongre Sür [...]

1 gün önce...

MARDİNLİFE TV CANLI YAYIN