# Anadille Eğitimi Tartışmaya Açıyoruz

> 

- Kaynak: Mardin Life
- URL: https://www.mardinlife.com/kose-yazisi/anadille-egitimi-tartismaya-aciyoruz
- Dil: tr-TR
- Yayın tarihi: 2016-05-10T15:17:30+03:00
- Güncelleme: 2016-05-10T15:17:30+03:00
- Yazar: FARAÇ ÇOBANOĞLU
- Kategori: KÖŞE YAZISI

 Geçen hafta, Türkiye’de Anadille Eğitim sorununu Meksika
Modeli ile tartışmaya açmıştım. Yazımız ilgi çekti ya da yankı yaptı ki, bu
konuda çalışmalarını derinleştiren bir dostum (İsmi bende saklı) mektup
tarzında bir yazı hazırlayarak tartışmaya katıldı. Bu nazik katkısından dolayı
elbette kendisine teşekkür ediyoruz.


Değerli dostlar , Anadille Eğitim sorunu bilindiği üzere
toplumsal bir sorun, hatta bu anlamda devletin bir sorunu olmuştur. Bu bağlamda
bu sorun sadece bireyleri ilgilendirmemektedir, herkesi ilgilendirmektedir
aslında. Bu temelde sizlerden de katkı beklediğimi ifade etmek isterim.
Sizlerden gelen katkıyı elbette değerlendireceğiz. Saygılarımla…


Aşağıda dostumuzdan gelen değerli katkıyı sizlerle
paylaşıyoruz, sevgili okurlar. 


 


Sevgili Faraç,


Benim önerdiğim model Meksika modeli değildi. ABD’de,
Meksikalılara yönelik uygulanan modeldi. Bu modelde eğitim dili İngilizce.
Ancak kamu kurumları hizmetlerini Meksika İspanyolcasıyla yapmaktalar. Eğitim
dili İngilizce olmakla birlikte okulda İspanyolca öğretilmekte, çocuğun
ailesinde İspanyolca konuşulması özendirilmekte.


Yazındaki bazı bilgileri de tartışmak ama nokta atışı
yapmadan tartışmak istiyorum. Çünkü amacım seni yanlışlamak değil. 


Eğitim, Anadilinde
Eğitimi Zorunlu Kılmaz 


Anadili konuşulan dildir. Oysa eğitim dili, dilin yazıyla
buluşmuş halidir. Yazıyla buluşmuş anadil, bizim ailemizde, mahallemizde
bölgemizde konuştuğumuz anadilinin standart hale getirilmiş hali olduğundan
önemli ölçüde bizim aile dilimiz olarak anadilimizden önemli ölçüde farklılıklar
içerir. Hatta yerel farklılıklar da işin içine girdiğinde kendi anadilin eğitim
dili olarak anadil karşısında kaba, yontulmamış acil olarak terk edilmesi
gerekendir. Hatta dilin gramerine daha uygun olmasına rağmen böyledir. Örneğin
öğretmenim tarafından elmaya alma, Irızaya, Rıza dediğim için düzeltildiğimi
iyi hatırlarım. 


Yazı dili olarak anadilini eğitimde herkes yeniden öğrenmek
zorunda kalır. 


Sende yaşamışsındır. Mesela benim Fransızca notlarım
Türkçe’den her zaman iyi olmuştur. Ayrıca hala yazılı dili olarak Türkçe’yi
öğrenmeye devam ediyorum. 


Bir dilin yazı
üzerinden kullanılması bireyi içinde yaşadığı toplumun parçası yapmasının
yanında ona daha büyük bir toplumla ilişki kurma fırsatını vermesini de
gerektirir. Bugün hepimizin çocuklarına İngilizce öğretmek için çırpınması,
Türkçe’nin çocuklarımızı bilgi ve ilişkiler bağlamında Türkiye sınırlarının
dışına taşıyamamasındandır. Kaldı ki ekonomi ve iletişim araçlarındaki gelişme
bunu Türkiye sınırları içinde de zorunlu kılmakta. Bugün varlıklı ailelerin
çocuklarını İngilizce dilinde eğitim veren kolejlere yazdırmaları, üniversitede
ODTÜ, Boğaziçi gibi İngilizce eğitim veren kurumlara yönlendirme yapmaları
eğitim dilinin hangi dil olacağını belirleyen etkenlerin zorunlu olarak anadili
üzerinden şekillenmediğini gösterir.


Bu sorunu Afrika bağımsızlık hareketlerinin başarıyla
ulaşması sonrasında Afrika devletleri çok farklı biçimlerde yaşamıştır. Bunun
sembolik örneklerinden biri Gine Bissau’dur. 60’lı yılların devrimci lideri Amilcar Cabral, Gine Bissau’da
konuşulan 18 yerel dilden birini, resmi dil ve eğitim dili hale getirmenin Gine
Bissau için olumlu sonuçlar vermeyeceğini düşünmüştür. Özellikle ünlü eğitimci Poula Freire, yerel dillerden birini,
bu olmuyorsa sömürgecilerin dili olan Portekizce ile yerel dillerin karışımı
olan crolenin kullanılmasını istemiştir. Cabral, en gelişmiş yerel dilin 2000
kadar sözcüğe sahip olduğunu, bu sözcüklerinde çoğunun büyü ve ruhlarla ilgili
olduğu, oysa çocukların astronomi, coğrafya öğrenmelerinin gerektiğini vurgular.
Ülkesini kurtaran devrimci lider çok acımasız bir cümle kurar: “400 yıl bizleri
sömüren Portekizlilere bir teşekkürümüz var. Bizlere dilleri olan Portekizceyi
bıraktıkları için.” Bir başka devrimci lider 1960–1980 arasında Senegal Devlet
Başkanlığı yapmış olan Afrika sosyalizminin önderi Leopold Sédar SENGHOR, 17 Ağustos 1965 yılında Le Monde’a verdiği
demeçte “Kendi zenciliğimi en iyi şekilde Fransızca ifade edebiliyorum”
demiştir.


Eğitim dili anadil olmalıdır tezi Afrika örneğinde, her
etnik dil eğitim dili olsun anlamına gelmekteydi. Bu Belçika’nın sömürgesi olan
Zaire’de denenmişti. Hatta alfabeler icat etmişlerdi. Bu uygulamanın pratikteki
anlamı her etnik gruba sen portakalsın orada kalmalısın olmuştur. Ne isen öyle
kal denmiştir. Kendi aralarında entegrasyon araçları olarak batılılar
karşısında Afrikalı olmanın dışında siyasal bir argüman bulamamışlardır. Bu da
ekonomik sorunlar konusunda karşılığı olan bir argüman olmadığından hala
çatışmalı bir topluluklar topluluğu olma özelliğini korumaktadırlar. 


Çok dilli toplumlarda toplumların birlikte yaşamaları için
gerekli olan entegrasyonu sağlama düşüncesi, bu tür ülkelerde resmi dil
kavramını doğurmuştur. Türkiye’de resmi dil kavramının ortaya çıkışı,
Cumhuriyetle başlamamıştır. 1876 Anayasası bunun başlangıcıdır. Eğitim dilinin
Türkçeye dönüşmesi biraz daha sonra gerçekleşmesine karşın, anayasanın devlet
memuru olarak kişilerin Türkçe bilmelerini zorunlu kılması, eğitimde Türkçe’nin
ağırlığını zamanla arttırmıştır. Elbette şöyle bir sorun da vardı. Osmanlının
Türkçesi, öğrencilerin anadili olan Türkçe miydi?


Burada bir parantez açıp bir konuyu belirtmem gerekiyor.
Bizim devraldığımız sorunlar Cumhuriyetin ortaya çıkardığı sorunlar değil,
kendisinden 100-150 yıl önce başlayan sorunlar. Cumhuriyet sadece, Osmanlının
çözüm için öne çıkardığı merkezileşme, katılımcı yönetim (parlamento)
modernleşme, Türkleşme (bu da etnik bir kimliğe çok sonradan özellikle 1908’den
sonra bürünmeye başlamıştır.) gibi önceliklere yeni bir yönetimle tam iktidar
sağlamıştır. Dil bağlamında bu kadar uzun bir tarihi okumaya da gerek yok,
sadece 1876-1908 arası dönemin dil tartışmaları okunsa yeter. Benim Marx’tan
öğrendiğim bir şey vardır. Bir şey böyle oluyorsa, alternatifi güç haline
gelemediği, seçenek olmadığı için oluyordur. Bu nedenle tarih karşısındaki
görevimiz, tarihi döverek çözüm üretmek değil, anlayarak çözüm üretmektir.
Tarihi döverek, bugünkü sorunlarımızın hiçbirini çözemeyiz. Bugünkü sorunum
özgürlük sorunudur. Tarihteki bir duruma, olaya hep birlikte haksızlık dememiz
bize kendiliğinden özgürlüğü vermez. Bizim onu kazanmamız, şimdi kazanmamız
gerekir. Toplumsal talebin meşruiyetini tarihin derinliğine doğru uzatmak, o
talebin özgürleşme talebi olmasını sakatlar. İnsanları tarihlerine
küfrettirerek özgürleşme talebinin parçası yapamayız. Mesele şu andaki
sorunumuzu anlamlandırmak, adlandırmak ve çözüm üretmektir. Dünün
olumsuzluklarının yaşanmaması için bugünü, yarını kazanmalıyız. Geçmişi kazanma
çabası bir şekilde tarihin derinliğinde kendi tarih inşasını sorunlu kılar ve
bu da öyle ya da böyle tarih çarpıtmalarıyla yürüyen bir süreci bugünün sorunu
olarak önümüze getirir. Sol hareketlerin bu ülkede kendini tarihe boğdurduğunu
görmekten derin üzüntü duyuyorum. Bizim sorunumuz Kürt kimliğinin, kültürün
yaşaması, varlığını sürdürmesi, kendini tanıtması ve bunların devletle
bütünleştirilme sorunudur. 1924’de ne olduğu sorunu bu soruna bugünün
kavramları, duyguları, beklentileri açısından kendiliğinden bir çözüm üretmez.
Bugün bizim gibi özgürlük için çözüm önerenlerin dikkat edeceği en önemli nokta
insanın kendisini, yurttaşı kutsallaştırmaktır. Onu öldürmeye, ölmeye davet
eden hiçbir çözüm, çözüm değildir. Yaşatamadığımız insanın vatanı, kürtlüğü,
türklüğü olmaz. Çünkü o ölmüştür. Acı gerçek onun öldüğüdür. Gerçek demokrasi
kurtarıcılarla kurulamaz, kurtarıcılara ihtiyaç duyan toplum özgürleşemez.
Kurtuluş diye bir şey yok, özgürleşme var. Kurtuluşçu sol, açık işgallerin
yaşandığı ülkelerde büyük başarılar elde etti. Ama kendini ezeli kurtarıcıya
dönüştürdüğü için en acımasız iktidarları tarihe armağan etti. Parantez açayım
dedim, nerede ise içimi döktüm. Tekrar konuya döneyim.


Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, insan hakları bağlamında
anadillerin eğitim dili olmasını değil, anadillerin öğrenilmesini insan
haklarının gereği kabul eder. Resmi dil ve eğitim dili belirleme yetkisinin
devletlerde olduğunu kabul etmektedir. Bu konuda epeyce kararı bulunuyor. Buna
karşılık BM’de topluluk hakları, grup hakları denilen yeni bir hak tanımı
yapılmaktadır.


Gelelim bizim ülkemizde yaşanan soruna. 


Eğitim Dili Değiştirilmeden Çözüm Bulunabilir


(Aslında yukarıda bu uyarıyı yapmalıydım. Eğitim dili
ifadesini sadece zorunlu eğitimle sınırlı tutuyorum. Üniversite eğitiminde her
dil eğitim dili yapılabilir. Eğitim dili ifademi temel eğitim dili olarak
anlamını isterim.)


Ben ülkemizdeki anadilinin eğitim dili olması
tartışmasındaki pedagojik gerekçeleri kendim için ikna edici bulmuyorum. Yasin
Ceylan gibi bugün felsefemizin en özgün isimlerinden birinin yaşam öyküsünü
bilmeme rağmen bunu söylüyorum. Cumhuriyet tarihi boyunca Türkçe dışındaki
dillere temel eğilim kayıtsız kalma, görmezlikten gelme olmuştur. Demokratik
toplum hiçbir dile kayıtsız kalamaz. Dilleri yaşatmak, insanlığı yaşatmaktır.
Örneğin bugün bu coğrafyanın kadim dillerinden biri olan Aramice’nin çeşitli
lehçeleri birkaç köyde kasabada yok oluşa doğru gitmektedir. Yine benzer
biçimde bazı Kafkas dilleri için de benzer bir durum söz konusudur. Bunun için
üretilecek çözüm dillerin mutlaka okul içine alınması ve yazı diliyle
buluşturulması ve bunun diğer kamu kurumları tarafından desteklenmesidir. Bunu
resmi entegrasyon dili olan resmi dildeki eğitimi sürdürerek yapabilmek
mümkündür. Kamu kurumlarını bu dillerin kullanıldığı yerde bu dilleri de
içerecek hizmetler vermesini sağlamak zor değildir. Çocuklar için kendi
anadilinden, yazı dili olarak ana diline oradan yazılı resmi dile dolayısıyla
eğitim diline geçmesi başarılamayacak bir durum değildir. Bugün bu
başarılamıyorsa bunun nedeni Kürt sorununun, Kürdistan sorunu olarak da kendini
tanımlamasından kaynaklanıyor.


Anadili dışında bir dille eğitim, asimilasyonu getirir tezi
tümüyle doğru değildir. Bir etnik grubu farklı kılan tek başına dil değildir.
Pekâlâ, bir etnik grup aynı dili konuştuğu başka bir etnik gruptan kendini
farklı kılabilir. Yahudiler dünya üzerinde içinde bulundukları toplumların
dilini kullanmalarına rağmen hep farklı oldular, öteki olarak kaldılar.


Türk kimliğinin oluşmasında Fransızca, Türkçe’den çok daha
etkili sonuçlara yol açmıştır. Türk kimliğini inşaa eden entelektüeller
Fransızca üzerinden Türk kimliğini tanımlayabilmişlerdir. Kürtler de (özellikle
Türkiye’de ) başlangıçta Fransızca ve sonrasında Türkçe üzerinden Kürt
kimliğini inşa ettiklerini görmekteyiz. Son yarım yüz yılda Kürt kimliğinin
inşa edenler büyük ölçüde Türkçe kullanmışlardır. 


Etnik kimliklerin
merkezinde dil yer alıyorsa kendi dilini bilmemek bireyi doğrudan asimilasyona
oradan erimeye, kimliğini yitirmeye götürmez. Çünkü bireyin kimliğini
oluşturan aile bağları, gelenekleri, ahlaki yargıları, inancı, kimliğini
sürdürmesi için yeter koşulları verecektir. Ayrıca erimenin gerçekleşmesi için
başka özel toplumsal koşulların da olması gerekir. Tarihte eriyen toplulukların
erimelerinde yaşam koşullarının değişimi, toplu inanç değiştirmelerle ve çok
uzun zaman aralığında olduğunu görüyoruz. Örneğin Sümerlerin, Hititlerin yok
olması böyledir. Buna karşılık hem inanç, hem dil değiştirmiş olan Bulgarlar
etnik topluluk olarak kalabilmişlerdir.


Bizde de Kürtçe bilmemekle birlikte Kürt olduğunu belirten
çok sayıda insan vardır. Çünkü ona Kürtlüğünü sadece dili vermemektedir.


Etnik toplulukların
kendi kimliklerini korumaları büyük ölçüde etraflarında çatışma yaşadığı
topluluklar var ise mümkün olmaktadır. Yahudi toplumu dünyanın her tarafına
dağılmış olmalarına karşın kendi varlıklarını büyük ölçüde Hristiyan ve
Müslümanların arasında koruyabilmişlerdir. Buna karşılık Hindistan ve
Uzakdoğu’da koruyamamışlardır. Çünkü Uzakdoğu dinleri için Yahudilik hiçbir şey
ifade etmiyordu. 


Bu nedenle Kürt kimliğinin tarihsel varlığını sürdürmesini
sadece dilleri üzerinden anlamak yerine (bu da elbette önemlidir) daha çok
yaşama biçimleri, toplumsal örgütlenme biçimleri (aşiret ve şeyhlik)
gelenekleri, inançları üzerinden kendi aralarında ve etraflarındaki
topluluklarla, dönemin iktidarları ile yaşadıkları çatışmalara bakmak gerekir.


Konuyu uzattığımın farkındayım. Böylesi bir konuda ciltler
dolusu şeyler söylenebilir. Zaten söyleniyor da.


Benim korkum şudur. Şu yaşadıklarımızın bir faşist hareketi
ortaya çıkarmasıdır. Faşizmin en önemli özelliği kendi etnik kimliğini biricik
görmesi ve kendini diğerine kapatmasıdır. Faşist hareket kendisinden olmayanı
kendisine dönüştürme mücadelesi vermez. Ondan insan devşirmez. Sadece yok eder,
köleleştirir.


Bir şey daha söyleyim bitireyim. Bugünün sorunları, dünün
çözümleridir. İnsana hata yaptıran şey doğru bildiği şeydir.


 


 

---
Kaynak: [Mardin Life](https://www.mardinlife.com/kose-yazisi/anadille-egitimi-tartismaya-aciyoruz)