Beş Avrupa ülkesinin pazartesi günü Viyana'da düzenlenecek toplantıda planı resmen açıklaması bekleniyor.

Avrupa ülkelerinin göç politikalarında giderek sertleşen yaklaşımı, mültecilerin hakları ve uluslararası hukuk açısından yeni tartışmaları beraberinde getiriyor. Avrupa Birliği (AB) üyesi beş ülkenin eylül ayında Avrupa Birliği dışındaki bir ülkeyle sınır dışı merkezleri kurulması konusunda çalışma yürüttüklerini açıklamasının ardından, Ruanda'nın bu planın merkezinde yer alması dikkat çekti.

AB'nin yeni Geri Dönüş Yönetmeliği'nin onaylanmasıyla birlikte üye ülkelerin birlik sınırları dışında sınır dışı merkezleri oluşturmasının önü açıldı. Böylece Avrupa hükümetleri, iltica başvuruları reddedilen göçmenleri kendi topraklarından uzaklaştırmak için yeni bir mekanizmaya kavuşmuş oldu.

Siyasi baskı arttıkça göçmen karşıtı politikalar sertleşiyor

Avrupa'da yaklaşan seçimler ve giderek güçlenen göçmen karşıtı siyasi söylemler, hükümetleri daha sert sınır dışı politikalarına yöneltiyor. Göçü kontrol altına aldığını göstermek isteyen hükümetler, sığınmacıları Avrupa dışındaki ülkelere gönderme planlarını siyasi bir başarı göstergesi olarak sunuyor.

Ancak insan hakları savunucuları, Avrupa'nın göç yönetimini giderek sınır dışı ve uzaklaştırma politikalarına indirgemesinin ciddi sonuçlar doğurabileceği uyarısında bulunuyor.

Planın, İngiltere'nin daha önce gündeme getirdiği ancak hukuka aykırı bulunarak rafa kaldırılan Ruanda uygulamasından farklı olduğu belirtiliyor. Yeni düzenleme yalnızca Avrupa Birliği'nde kalmak için başvurabileceği tüm yasal yolları tüketmiş göçmenleri kapsayacak.

Beş ülkenin liderleri uygulamanın Avrupa Birliği ve uluslararası hukuka uygun olacağını savunsa da insan hakları kuruluşları, göçmenlerin hiçbir bağlarının bulunmadığı üçüncü bir ülkeye gönderilmesinin hak ihlallerine yol açabileceğine dikkat çekiyor.

Danimarka Mülteci Konseyi Avrupa Direktörü Céline Mias, uygulamanın hukuki ve insani sorumluluğuna ilişkin ciddi soru işaretleri bulunduğunu belirterek, hakları ihlal edilen kişilerin hangi mercilere başvurabileceğini ve sorumluluğun kimde olacağını sorguladı.

Avrupa Konseyi de temmuz ayında yayımladığı değerlendirmede, sınır dışı merkezlerinin önemli insan hakları riskleri taşıdığı uyarısında bulunmuştu.

Avrupa'nın caydırıcılık söylemi tartışmalı

Planı savunan Avrupa yetkilileri, uygulamanın temel amacının kitlesel sınır dışı işlemlerinden çok göçü caydırmak olduğunu ileri sürüyor. Buna göre, Avrupa'ya ulaşmak için kaçakçılara binlerce avro ödeyen göçmenlerin üçüncü bir ülkeye gönderilme ihtimali, yeni göç hareketlerini engelleyebilir.

Ancak eleştirmenler, daha sert sınır kontrollerinin ve sınır dışı uygulamalarının uzun vadede göçü azaltacağına ilişkin güçlü kanıtlar bulunmadığını vurguluyor.

Mixed Migration Centre araştırma kuruluşundan Roberto Forin, yaptırım politikalarının göçü ortadan kaldırmak yerine göç yollarını değiştirdiğine dikkat çekiyor. Forin'e göre kaçakçılar da değişen koşullara uyum sağlayarak fiyatlarını artırıyor ve göçmenler daha tehlikeli güzergâhlara yönelmek zorunda kalabiliyor.

İnsan hakları sicili tartışmalı Ruanda Avrupa'nın çözüm ortağı oluyor

Avrupa ülkelerinin sığınmacıları göndermeyi planladığı Ruanda'nın insan hakları sicili ise ciddi tartışmalara konu oluyor.

Devlet Başkanı Paul Kagame yönetimi, 1994 soykırımının ardından ülkenin yeniden inşası ve yatırımların artırılması nedeniyle Batılı ve bölgesel liderlerden övgü alırken, hükümet muhalifleri susturmakla ve komşu Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ndeki M23 isyancı grubuna destek vermekle suçlanıyor.

İnsan hakları kuruluşları, ülkede siyasi özgürlüklerin ve ifade özgürlüğünün kısıtlandığını, muhaliflere yönelik gözetim, yıldırma, keyfi gözaltı ve işkence iddialarının bulunduğunu belirtiyor. Freedom House da Ruanda'yı 2026 değerlendirmesinde "özgür olmayan ülke" kategorisinde sınıflandırıyor.

ABD de geçen yıl imzalanan bir anlaşma kapsamında Ruanda'ya göçmen göndermeye başlamış, anlaşmayla 250 kişiye kadar sınır dışı işleminin önü açılmıştı.

İngiltere ise sığınmacıları Ruanda'ya gönderme planını, ülkenin Yüksek Mahkemesi'nin 2023 yılında uygulamayı hukuka aykırı bulmasının ardından iptal etmişti. Planın iptal edilmesinin ardından Kigali yönetiminin İngiltere'den 50 milyon sterlin (63,6 milyon dolar) ödeme talep ettiği bildirilmişti.

Eylül ayında Kigali'yi ziyaret eden iki Avrupa Parlamentosu üyesine, daha önce İngiltere'nin iptal edilen programı için ayrılan ve Avrupa ülkelerinden gönderilecek göçmenlerin barındırılmasında kullanılabileceği belirtilen tesisler gösterilmişti. Bu tesisler arasında bir otel de bulunuyordu.

Avrupa ülkelerinin bir yandan insan hakları ve hukukun üstünlüğü söylemini öne çıkarırken diğer yandan sığınmacıları kendi topraklarından uzaklaştıracak uygulamalara yönelmesi, kıtanın göç politikasındaki çelişkileri yeniden gündeme taşıyor.