Hayyam'ın Teraneleri - Sadık Hidayet Kitap özeti, konusu ve incelemesi

Kitap Künyesi

Çevirmen: Mehmet Kanar

Orijinal Adı: Teraneha-yi Heyyam

Yayın Evi: Yapı Kredi Yayınları

İSBN: 9789750801495

Sayfa Sayısı: 117

Hayyam'ın Teraneleri Ne Anlatıyor? Konusu, Ana Fikri, Özeti

Ölümü ve yaşamı mantığa, duygulara, gözlemlere, yaşamın akışına dayanarak çözmek isteyen Hayyam'ın çok yönlü kişiliğinin ve eserlerinin incelenmesiyle rubaileri bir arada.

Hayyam'ın Teraneleri'nde şarabın buruk tadı ve iyimserliğin süzgecinden damıtılan kötümserlik çığlığı unutulmayacak: Mutluluk iste. Çünkü ömür dediğin bir andır.

Hayyam'ın Teraneleri Alıntıları - Sözleri

Bak ne kazandığıma dünyadan: Hiç. Nedir ömrümden geriye kalan: Hiç. Neşe mumuyum ben; ya söndüğüm zaman?: Hiç. Câm-ı cemim ben; ya kırıldığım zaman?: Hiç.
Galiba her devirde ikiyüzlü, sahtekar ve işi gücü çanak yalamak ve dalkavukluk etmek olan kişiler var olmuştur!
Mutlu olmaya bak; şu fesâd âleminde zira Bir âna bağlıyız biz. O an da bir hiçtir.
Adına gençlik denilen şey var ya, Anlamadım ki; ne zaman geldi, ne zaman gitti!?
Hayyam evrenin dışında bir tanrı tanımaz ve Sâmî dinlerin tasavvur ettiği tanrıyı inkâr eder. Fakat daha sonra ciddî bir tavır takınarak doğa ötesi sorunlara ilişkin bilimsel ve mantığa dayalı çözüm yolu arar. Bir akıl yolu bulamayınca, yaratanı testiciye ve insanı testiye benzeterek şu şairane sözlerle yetinir: İn kûzeger-i dehr çonin câm-i latîf Mâsâzed u bâz ber zemîn mîzenedeş! (43) Felek denilen şu testici latif bir kadeh yapar; Yapar da yaptığını sonra yine yere çalar!
"Bugünü yaşamaya, mutlu olmaya bakalım. Çünkü yarını kimse görmemiştir. İşte bu, tek yaşam arzusudur."
Bir damla suydu, denizle bir oldu Bir zerre topraktı, zeminle bir oldu. Gelip gitmenin sebebi ne şu âlemde? Say ki bir sinek var oldu, sonra yok oldu.
22 Keşke yüz bin yıl sonra toprağın bağrından Otlar gibi yeşerme umudu olsaydı!
Cenneti, cehennemi kimse görmedi, gönül. Söyle haydi, kim geldi öte dünyadan gönül? Umudumuz, korkumuz öyle bir şeyden ki Adından, sanından başka nesi belli gönül?
Söyleme sakın bu gizli sırrı kimseye ! Solduktan sonra açacak gül yok!
Mutlu olmaya bak; şu fesâd âleminde zira Bir âna bağlıyız biz. O an da bir hiçtir.
"Kalemin bir ülkenin ıslah edilmesinde ya da bozulmasında önemli payı vardır. Bu yüzden güvenilir kalem sahiplerini el üstünde tutmak gerekir."
Hayyam insanlardan uzak durup, nefret etmiştir. Onların düşüncelerini, âdetlerini en sert ifadelerle mahkûm etmiş ve toplumun telkinlerini kabule asla yanaşmamıştır. Arapça şiirlerinde ve bazı kitaplarında Hayyam’ın insanlara karşı duyduğu kin, öfke ve güvensizlik açıkça görülebilir. Cebr ve Mukabele adlı kitabının girişinde şöyle der: “Biz ilim erbabının yok olduğuna ve sayıları az, azapları çok olan birtakım kişilere münhasır kaldığına şahittik. Parmakla sayılabilecek kadar az olan ilim erbabının güç yaşamları boyunca bütün himmetleri bilimsel araştırmalar ve keşifler yapmakla geçti. Ama bilginlerimizin çoğu hakkı batıla satıyor, gösteriş ve tezvirin dışında bir şey yapmıyorlar. Sahip oldukları bilgiyi maddî ve aşağılık amaçları yolunda kullanıyorlar. Doğruyu arayan ve doğruyu saçan, batılı inkâr etmeye çalışan ve tezviri terkeden birini görecek olurlarsa, alaya alıp küçümsüyorlar.” Galiba her devirde ikiyüzlü, sahtekâr ve işi gücü çanak yalamak ve dalkavukluk etmek olan kişiler var olmuştur!
"Hayyam'ın felesefesindeki manalar görünüşte hep hoşça vakit geçirmeye bir davet olsa da, aslında gül, bülbül, şarap kadehleri, yemyeşil çayırlar, şehvet dolu tasvirler, intihar etmek isteyip de ölmeden önce odasını süsleyen biri gibi süsten öteye gitmez. Bu yüzden onun mutluluğu daha ziyade üzüntü verici bir mutluluktur. Mutlu olalım ve unutalım ki kanı, binlerce yaramızdan akmakta olan şu yaşam sıvısını görmeyelim!"
Biz kuklayız, kuklacı ise felek. Değildir bu mecaz, gerçektir gerçek. Oynadık oyunumuzu bu sahnede bir müddet, Gittik yokluk sandığına yine tek tek.

Hayyam'ın Teraneleri İncelemesi - Şahsi Yorumlar

DİPÇE : İranlı şair, filozof, matematikçi ve astronom Ömer Hayyam 18 Mayıs 1048- 4 Aralık 1131 yılında yılları arasında Nişabur'da yaşamıştır. Yaşamına dair birçok ilgi çekici ve farklı bilgi aktarılmış, bunların bazıları söylence olarak kalmıştır. Aynı durum hayat felsefesi ve rubaileri için de söz konusudur kendisine aitmiş gibi gösterilen rubailer olduğu gibi, Hayyam'ın rubailerini sahiplenen de olmuştur. Hidayet, bu inceleme eserini üç bölümde ele almış. 1.bölüm: Filozof Hayyam 2.bölüm: Şair Hayyam 3.bölüm: Terâneleri. (Rubaileri) Onu Batı'ya Fitzgerald'ın tanıttığını bu teraneleri adeta ayıkladığını belirtiyor. Yaşadığı dönemdeki taassup nedeniyle bazı teranelerin tahrif edildiğini; bazı aykırı şairlerin de benzer içerikli rubailer yazıp korkudan Hayyam yazmış gibi gösterdiğini ifade ediyor. Hidayet'e göre Hayyam'ın terânelerini süsleyen esas kişi eşsiz bir filozof ve astronom olan Hayyam'dır, dolayısıyla rubaileri doğru anlamanın yolu bu Hayyamları tanımaktan geçer. Onun insanı Cam-ı ceme benzetmesini de iyi kavramak gerekir. Cemşîd'in Kadehi (Cam-i Cem), İran ve Türk edebiyatlarında ; dünyayı süsleyen, gösteren, gören kadeh anlamlarındadır. Kadeh yedi madenden oluşturulmuştur, üstünde yedi adet hat vardır. Bu çizgilerden ilkine eziyet çizgisi denir ve bu kadar şarabın bile insanı yıktığı söylenir. Cemşid, Fars mitolojisinde şarabın mucidi olarak bilinir ve bu kadehin özelliği içinde sadece şarap sunulmasıdır. Rivâyetlere göre kadehin içindeki şarap ne zaman bitse kendi kendine tekrar dolan ve içine bakıldığında dünyanın her tarafını gösteren bir sihre sahiptir. Hayyam'daki insanın tanımı budur. Rubailerde şarap, yaşam üzüntüsünü unutmak için vardır. Hayyam şarap kadehine sığınarak erguvan renkli meyle düşünce huzurunu ve unutmayı sağlamak ister. Mutlu olalım, keyfedelim, bu anlamsız yaşamı unutalım. Özellikle unutalım. Çünkü eğlence meclislerimizde korkunç bir gölge dolaşır. Bu gölge ölümdür. Şarap testisi dudağını bizim dudağımıza dayayınca yavaşça kulağımıza fısıldar: “Ben de bir zamanlar senin gibiydim. Öyleyse yaşamı unutmak için badenin latif ruhunu iç!” Kendisinden yüzyıllar sonra yaşamış ve adeta aynı dertle dertlenmiş aynı şikeste dilin sahibi Hidayet'i, Hayyam'ın ruhsal bir yansıması olarak görürüz. Bu inceleme her ne kadar Hayyam'ı anlatmak için yazılsa da Sadık Hidayet'in de gönül tellerinin terennümüdür. Keyifli okumalar dilerim. Esen kalın (Gncokuyor)

Hayyam Sevdadır, Kendimden Biliyorum...: Yine tüm zerreciklerin belli bir kelime güzelliği meydana getirmek kavliyle toplaştığı, mânânın adım adım, "Hamdım, Piştim, Yandım" tasavvuru ile aşama kattettiği bir eserle tanıştım. Yabancısı değildim aslında ama bu değerli defineyatın varlığından da tam anlamıyla habersiz olduğumu, karşılaşmadığım terânelere (rubailere) denk geldikçe tabii olarak anladım. Hayyam'ın felsefesinin basamak basamak şekillendiğini görmek, onun felsefi ıstılahının bel kemiğini oluşturan mânâda, maddi her şeyin manevi unsurlar deryasında eridiğine şahit olmak, bu insana ait olmayan insanüstü düşüncelerin, beşer fiiliyatına aykırı şekilde yön verdigine mazhar olmak, bir Hayyam sever olarak müthiş keyifliydi. Aslında bunu bu kadar basitçe anlatan, anlaşılmasına olanak tanıyan ise yine fanatik derece koyu bir Hayyam hayranı olan Sadık Hidâyet'in eşsiz kalemiydi. Duyu organlarının tüm sınırlarını zorlayan, kalbine de duymayı öğreten bu güzel adam, izinin zerresine nimet gözüyle bakıp, zekayı ve sorguluyacılığı felsefik metaforlarla özdeşleştirmiş, sonucunda ise büyük bir emekle bu güzel kitabın dünyaya gelişine vesile olmuştur. Hayyam, ne kendinden önceki devirlerde büyük nam sahibi olan ruabiyatçılara öykünmüş ne de sonraki devirlerin büyükleri arasında taht kurmaya ömrünü adamışlardan olmuştur. O sanki bu dünyaya, kaygının, mutsuzluğun dilini çözmeye, güzelliğin ardındaki asıl hakikatin varlığını ameliyat etmeye gelmiş bir akıl cerrahıdır. Yürüdüğü yolda güller açmaz, bülbüller ötmez, çerağ bile varlığına tahammül edemezken nasıl olur da çağlar sonraki küçücük bir merak kıvılcımı onu anlamaya, kalbimizde gülünün kokusunu almaya, ona ötmeyen bülbüllerin tuttuğu yası duymaya, ona tahammül edemeyen çerağın onun için yandığına tanıklık ediyoruz? Hidayet tam da bunu kavramanın makamını yakalamış ve bu kitapla "anlamın" seferine çıkarmak istemiştir okuyucusunu şüphesiz. Prof. Dr. Mehmet Kanar Hocanında titizlikle ve özenle çevirisini yaptığı bu nadide, İran Edebiyatını tek başına zirveye taşıyan ismi anlamak, yorumlamak, feyzalmak, hayata uygulamak isteyen herkesin severek okuyacağı kitaplardan olacak tartışmasız. Esenlikle kalın... (Eurdiyce)

Kitabın Yazarı Sadık Hidayet Kimdir?

Sadık Hidayet (Farsça: صادق هدایت) ‎ (17 Şubat 1903, Tahran - 9 Nisan 1951, Paris), modern İran edebiyatının önde gelen düzyazı ve kısa hikâye yazarı.

17 Şubat 1903 tarihinde Tahran'da dünyaya geldi ve bu kentteki Fransız Lisesi'nde eğitim gördü. 1925 yılında eğitimini sürdürmek amacıyla Avrupa'ya gitti. Bir süre diş hekimliğine ilgi duyduysa da mühendislik okumak için diş hekimliğinden vazgeçti. Fransa ve Belçika'da geçirdiği dört yılın ardından İran'a döndü ve kısa sürelerle çeşitli işlerde çalıştı.

İlk hikâyelerini Paris'teyken yazdı. 1936'da Hindistan'a giderek Sanskritçe öğrendi. Buradayken Budizm'i inceledi ve Buda'nın kimi yazılarını Farsçaya çevirdi.

Sadık Hidayet sonunda tüm hayatını Batı Edebiyatı çalışmalarına ve İran tarihi ile folklorunu araştırmaya adadı. En çok, Guy de Maupassant, Çehov, Rilke, E.A. Poe ve Kafka'nın eserleriyle ilgilendi. Hidayet birçok hikâye, kısa roman, iki tarihi dram, bir oyun, bir seyahatname ile bir dizi yergili komedi ve taslak kaleme aldı. Yazıları arasında ayrıca birçok edebiyat eleştirisi, İran folkloru ile ilgili araştırmalar ve Orta Farsça ile Fransızcadan yapılmış çeviriler yer alır. Sadık Hidayet, İran Dili ve Edebiyatını uluslararası çağdaş edebiyatın bir parçası haline getiren yazar olarak kabul edilir.

Sonraki yıllarda, zamanın sosyo-politik problemlerinin de etkisiyle, İran'ın gerilemesinin sebebi olarak gördüğü monarşiye ve ruhban sınıfına yoğun eleştiriler yöneltmeye başladı. Eserleri aracılığıyla bu iki kurumun su-i istimallerinin İran milletinin sağırlığının ve körlüğünün sebebi olduğunu gösterme çabasına girdi. Çevresine, özellikle de, çağdaşlarına yabancılaşan Hidayet, son eseri Kafka'nın Mesajı'nda ancak ayrımcılık ve baskı sonucunda yaşanabilecek bir melankoli, umutsuzluk ve ölüm halinden bahseder.

Sadık Hidayet'in en tanınmış eseri 1937 yılında Bombay'da yayımlanan Kör Baykuş'tur.

Beethoven ve Çaykovski dinlemeyi seven ve afyon tiryakiliği bilinen Sadık Hidayet, resimle de uğraştı. Günümüze kalabilen resimleri Hassan Qa'emian tarafından bir araya getirildi. Kimileri bu eserlerde sanatsal bir değer bulmazken, kimilerine göre de bunlar geleceğin resimleridir.

Ölümünü yirmi beş yıllık arkadaşı Bozorg Alevi şöyle anlatır: "Paris'te günlerce, havagazlı bir apartman aradı, Championnet caddesinde buldu aradığını. 9 Nisan 1951 günü dairesine kapandı ve bütün delikleri tıkadıktan sonra gaz musluğunu açtı. Ertesi gün ziyaretine gelen bir dostu, onu mutfakta yerde yatar buldu. Tertemiz giyinmiş, güzelce tıraş olmuştu ve cebinde parası vardı. Yakılmış müsveddelerin kalıntıları, yanıbaşında yerde duruyordu."

Yılmaz Güney'in de yattığı Père Lachaise (okunuşu: per laşez) mezarlığında gömülüdür.

Kaynak: https://tr.wikipedia.org/wiki/Sâdık_Hidâyet

Sadık Hidayet Kitapları - Eserleri

Kör Baykuş
Aylak Köpek
Üç Damla Kan
Alacakaranlık
Vejetaryenliğin Yararları
Hacı Aga

Diri Gömülen
Hidayetname
Hayyam'ın Teraneleri
Seçme Eserler
Guldesteyek Ji Çîrokên
Moğol Gölgesi

Sadık Hidayet Alıntıları - Sözleri

Pisagor, hayvanları öldürmenin doğal bir şey olduğunu düşünenin, insanları da kolayca öldürebileceği kanısında olacağını biliyormuş. Platon, Devlet adlı diyaloğunda, hayvansal besinin insanlar arasında savaş çıkmasına ve kan dökülmesine neden olduğunu, yırtıcı ve savaşçı olmaları için sadece askerlerin hayvansal besin almalarının uygun olduğunu belirtir. Senek, Plutark ve bütün filozoflar, etoburluğun insan beyninde kötü etki bıraktığı yolunda görüş birliğindedirler. Kant ve Jan Jak Ruso da bu konuda görüş birliğindedirler. Ruso "çok et yiyenler diğer insanlardan daha sert mizaçlı ve vahşi olurlar. Bunun deneyi her yerde ve her zaman yapılmıştır" demiştir. Kendini beğenmişlik daha çok et ve kanla beslenen kişilerin ahlakıdır. Kan dökücü canlılar, parçalamak ve pençe atmak dışında uyanmazlar. Konan Doyl der ki: "Etiyle beslenmesi için bir insanın ahlaksal açıdan bir sığırı kesme ya da bir balığı öldürme izni yoktur. İnsan onlara can vermemiştir. Artık hiçbir çaresinin kalmadığı zaman dışında onları hayattan mahrum bırakmak için Tanrı'dan izin almamıştır." Tolstoy et yemekten kaçınmayı insanın gerçek ilerleyişi yönündeki ilk adım olarak değerlendirmiştir. Nietzsche de vejetaryenliği şu şekilde över: "Sanırım vejetaryenlik, uzak durma ve kendini kısıtlama sayesinde, tüm ahlaksal öğelerden daha çok etkili olmuştur. Bu konuyu abartılı bulmayın. Kuşkusuz gelecekte öğretmenler daha katı kurallar konulmuş bir besin tarzını uygun göreceklerdir." (Vejetaryenliğin Yararları)
Jiyan li ber çavên min reş bûye... (Guldesteyek Ji Çîrokên)
"Olmaz olsun! O ölmüş, ben sağ kalmışım, neye yarar?" (Kör Baykuş)
“Ne güzel olurdu, araba hiç durmayıp hep gitseydi, saatlerce, günlerce, yıllarca bulutların arasında!” (Hidayetname)
Tırnaklarımızı aslan pençesiyle karıştırmamalıdır. İnsanın eti kemiksiz olarak yemesi, kemiği ayırdıktan sonra yediği kasların doğal bir yiyecek olmadığını gösterir. :)) (Vejetaryenliğin Yararları)
“Hep gözünüzün önünde duran ölümü unutuyorsunuz.” (Aylak Köpek)

Şimdi her şeyi biliyorum ama hiçbir şeyim. (Üç Damla Kan)
İnsanoğlunun uygarlık tarihi yiyecek üstüne kurulmuştur. Kargaşalar, saldırılar, savaşlar, göçler, sınıflararası kin güdüşler, ülkelerde baş gösteren ayaklanmaların temel nedeninde hep besin sorunu yatar. (Vejetaryenliğin Yararları)
Dünyanın sonu gelmeyecek. Sadece insanlık sonra erecek. O da kendi eliyle. (Alacakaranlık)
"Lakin tek korkum: Yarın ölebilirim kendimi tanıyamadan." (Kör Baykuş)
Hayat baştan başa kıssadır, hikâyedir. (Kör Baykuş)
...cisim yok olduktan sonra gölgesi kalmaz. (Alacakaranlık)
Bu insan soyu nasıl bir canavar! (Hidayetname)

Sözün kısası halk fakirlik ve mutsuzluk içinde yaşıyordu. (Diri Gömülen)
Gece karanlık, dalgalar korkutucu, girdap ürkütüyor Sahilde yaşayanların nasıl haberi olur halimizden? (Seçme Eserler)
Karanlıkta kaybolan tüm korkular uyanır ve gerçek hayat o zaman başlar. (Aylak Köpek)
Âdem Baba: Buradaki hayat koşuşturmalı, vurdulu kırdılı olsa da, cennetteki tekdüze, tatsız tutsuz hayattan iyidir. Ben cennette boğulur gibi oluyordum. Yemek ye, yat; böyle tembelce bir hayat daha çabuk yoruyor. Bu melekler nasıl oldu da cennette kaldı, bilmiyorum. Havva Ana: Bizi cennetten kovulmaları aslında çok iyi oldu. Hiç olmazsa burada nöbetçi yok; başbaşayız, huzur içindeyiz. Âdem Baba: Yaklaştı dudaklarını; yaratılışın amacı bu. (Seçme Eserler)
"Yaşam bir zindandır, türlü türlü zindanlar. Ama kimileri zindan duvarına resim çizer ve bununla oyalanırlar. Kimileri kaçmak ister, boşuna ellerini yara bere içinde bırakırlar. Kimileri de yas tutar. Fakat işin aslı, hep kendimizi aldatmalı, hep kendimizi aldatmalıyız. Ama bir zaman gelir, insan kendini aldatmaktan da bıkar..." (Üç Damla Kan)
Ölümümüzden sonra yerde arama türbemizi Bizim mezarımız arif insanların göğüsleri. (Seçme Eserler)
Kötü eğitiliyoruz biz. Bütün sakatlıklar, daha çocuk yaşta beyinlerimize doldurulan, herkesi öbür dünyaya yönlendiren hurafelerden kaynaklanıyor. Bu dünyayı bırakıp mevhum bir fikre yapışmışız. Öbür dünyadan dönüp de bize haber getiren var mı acaba? Anamızdan doğduk mu, ölene kadar ahiretimiz için ağlıyoruz. Yaşamak mı denir buna? (Alacakaranlık)