Mardin, Mezopotamya’nın kuzey sınırında, sarp kayalıklar üzerine kurulmuş, binlerce yıllık bir açık hava müzesidir. Arkeolojik bulgular, bölgede Paleolitik dönemden itibaren insan varlığına işaret eder. Neolitik çağda Boncuklu Tarla ve Çemka Höyük gibi yerleşimler, tarımın ve erken köy yaşamının izlerini taşır. Antik dönemde “Izala” adıyla bilinen bölge, Asur, Mitanni, Hitit, Pers, Roma, Bizans ve Sasanî hâkimiyetlerine tanıklık etmiştir. Dara Antik Kenti, Roma-Bizans döneminde stratejik bir garnizon ve ticaret merkezi olarak yükselmiş; İpek Yolu’nun kuzey Mezopotamya güzergâhında önemli bir durak haline gelmiştir.

Şehir, tarihi İpek Yolu’nun Anadolu-Suriye-Irak-İran hattında kritik bir kavşak noktasındadır. Karaca Dağ eteklerinden Mezopotamya ovasına inen doğal geçitler, yüzyıllarca kervanların, tüccarların ve kültürlerin buluşma yeri olmuştur. Artuklu döneminde başkent olan Mardin, medreseleri, hanları, camileri ve manastırlarıyla (özellikle Deyrulzafaran) hem İslami hem Hristiyan mimarisinin zirve örneklerini barındırır. Bu jeopolitik konum, şehri sürekli bir mücadele ve etkileşim alanına dönüştürmüş; aynı zamanda çok katmanlı bir kültürel birikim yaratmıştır.

21 Kasım 1919’da Fransız kuvvetlerinin (Komutan Norman önderliğinde) şehri teslim alma girişimine karşı Mardin halkı, silahı olan cephede, kalemi olan fikirde, duası olan secdede birleşerek kararlı bir direniş göstermiştir. Fiili bir işgal gerçekleşmemiş, şehir onurlu bir duruşla bağımsızlığını korumuştur. Bu nedenle uzun yıllar “kurtuluş günü” olarak anılan 21 Kasım, 2010-2011 döneminde alınan kararla “Mardin Onur Günü” adını almıştır. Çünkü asıl vurgulanan, toprağın değil, o toprağı vatan bilen insanların yüreğindeki onurdur. Bugün 107. yılında bu gün, birlik, kardeşlik ve boyun eğmezlik ruhunu hatırlatır.

Ancak bu onurlu tarih, bugünün gerçekleriyle yüzleşmeyi de gerektirir. Mardin’in çevresel sorunları başta sulama ve su kaynakları olmak üzere kritik seviyededir. Kızıltepe Ovası gibi verimli tarım arazileri hâlâ derin kuyulara bağımlıdır; GAP sularının ulaşması gecikmekte, yeraltı suları tükenmekte, elektrik maliyetleri çiftçiyi zorlamaktadır. Kuraklık riski, mera alanlarının GES projeleriyle tehdit altında olması ve heyelan bölgesi statüsünün tarihi yapıların bakımını engellemesi, çevresel kırılganlığı artırmaktadır.

Kültürel sorunlar da derinleşmektedir. Turizmin hızla artması, tarihi dokuyu koruma ile ekonomik kazanım arasında gerilim yaratmaktadır. Her yıl onlarca tarihi yapı bakımsızlıktan yıkılma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Çok dilli, çok inançlı yaşam pratiği –çocukluğunda çarşıda Kürtçe, Arapça, Süryanice konuşulabilen o doğal mozaik– turizm ve modernleşme baskısı altında daralmaktadır. Kimlik ve dil meseleleri, tarihsel mirasın yeterince sahiplenilmemesiyle birleşince, genç kuşakların kendi kültürel kökleriyle bağının zayıflama riski ortaya çıkmaktadır.

Sosyolojik olarak kentleşme, göç ve ekonomik eşitsizlikler sosyal dokuyu zorlamaktadır. Altyapı ve üstyapı sorunları kronikleşmiştir: Mardin-Kızıltepe hattındaki trafik yoğunluğu, çevre yolu projesinin tamamlanmasını beklemekte; havalimanı seferleri ve bilet fiyatları, içme suyu isale hatları, kanalizasyon ve kentsel dönüşüm ihtiyaçları hâlâ çözülmeyi beklemektedir. Kimlik-dil-tarih üçgeninde ise, şehrin Asurî, Süryani, Arap, Kürt, Mıhallemî ve Türk katmanlarının eşit ve saygın biçimde görünür kılınması, kolektif hafızanın zenginleşmesi için elzemdir.

Yine de Mardin’in asıl gücü, bu sorunların üstesinden gelebilecek kültürel mozaiktir. Yüzyıllardır farklı diller, dinler ve kimlikler aynı taş sokaklarda, aynı avlularda, aynı çarşılarda yan yana yaşamayı başarmıştır. Süryani manastırlarının çan sesiyle minarelerden yükselen ezanın, Kürtçe ağıtlarla Arapça türkülerin, Artuklu taş işçiliğiyle Bizans mozaiklerinin bir arada var olabilmesi, bu şehrin en büyük hazinesidir. Bu mozaik, bir arada yaşama sanatının canlı örneğidir; sadece geçmişin mirası değil, geleceğin de umududur.

21 Kasım Onur Günü’nü kutlarken, atalarımızın direniş ruhunu yalnızca hatırlamak yetmez. O ruhu, çevreyi koruyan, kültürü yaşatan, kimlikleri kucaklayan, altyapıyı güçlendiren ve tarihini sahiplenerek geleceğe taşıyan somut adımlara dönüştürmek gerekir. Çünkü Mardin’in asıl onuru, taşlarında değil; o taşları vatan bilen insanların yüreğinde ve birlikte yaşama iradesindedir.

Nuri Çeri 

Arkeolog